ทุกปี น้ำท่วม ทุกปี เสียหาย และทุกปี คำตอบจากภาครัฐคือการเยียวยาหลังเกิดเหตุ — ไม่ใช่การป้องกัน
เชียงรายมีแม่น้ำ 7 สาย มีพื้นที่เสี่ยงภัยกระจายทุกอำเภอ มีโครงสร้างพื้นฐานที่ถูกสร้างขวางทางน้ำโดยไม่ถามชุมชน และมีชาวบ้านที่รู้จักพื้นที่ของตัวเองดีกว่าผู้เชี่ยวชาญจากส่วนกลาง
ผังเมืองที่ดีไม่ได้เกิดจากแผนที่บนโต๊ะ แต่เกิดจากการฟังคนที่อยู่กับน้ำ อยู่กับดิน และอยู่กับความเสี่ยงมาทั้งชีวิต การประชุมครั้งนี้คือจุดเริ่มต้นของผังเมืองที่ชุมชนเป็นเจ้าของร่วมกัน
ผังเมือง
เมืองน่าอยู่ เมืองสร้างสรรค์ เมืองแห่งความสุข
สรุปเนื้อหาการประชุมแลกเปลี่ยน · (ร่าง) แนวทางการขับเคลื่อนจังหวัด
อินโฟกราฟิกสรุปประเด็นสำคัญจากการประชุมเชิงปฏิบัติการ เชียงรายล้านนาแห่งความสุข
สถานการณ์ในปัจจุบัน — รายพื้นที่
เสียงจากชุมชนทั่วจังหวัด ครอบคลุมปัญหาน้ำท่วม ผังเมือง และโครงสร้างพื้นฐาน
ภาพรวม: ทุกพื้นที่ในเชียงรายเผชิญปัญหาน้ำท่วมซ้ำซากและภัยพิบัติที่เพิ่มความรุนแรงขึ้นทุกปี สาเหตุหลักไม่ใช่แค่ “ธรรมชาติ” แต่มาจาก การออกแบบโครงสร้างพื้นฐานที่ขัดขวางทางน้ำ การขาดการมีส่วนร่วมของชุมชนในผังเมือง และนโยบายเยียวยาที่ไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงในพื้นที่
- น้ำอิงเอ่อท่วมนา นาน 3 เดือน ต่อเนื่องทุกปี
- ถนน R3A น้ำท่วมขัง สร้างผลกระทบต่อเกษตรและการสัญจร
- ขาดหน่วยงานช่วยเหลือ — ปภ. ไม่ครอบคลุมความเสียหาย
- ภาวะซึมเศร้าในชุมชน เชื่อมโยงกับความสูญเสียผลผลิตซ้ำซาก
- ต้องการผังเมืองที่สอดคล้องกับผังชีวิตของชุมชน
- ปี 2567 น้ำท่วมพื้นที่เกษตร 10,900 ไร่ ท่วมต่อเนื่อง 2 ปีซ้อน
- น้ำอิง-น้ำพุงไหลลงแม่น้ำโขง พื้นที่คอขวดรับน้ำจากหลายทิศ
- ตับเต่า — ดินสไลด์ จุดเสี่ยงที่ยังไม่มีแผนรับมือ
- ย้ายพื้นที่ไม่ได้ เกษตรกรต้องเผชิญความเสียหายซ้ำทุกปี
- การสร้างโรงงานและฟาร์มขนาดใหญ่โดยไม่มีส่วนร่วมชุมชน
- ชุมชนอยู่ในเขตป่า — กฎหมายไม่เอื้อต่อการจัดการปัญหาตนเอง
- โครงสร้างพื้นฐานสร้างขวางทางน้ำ เป็นต้นเหตุภัยพิบัติ
- สารปนเปื้อนในแม่น้ำกก — หาเลี้ยงตนเองไม่ได้ (ปลาและน้ำใช้)
- ภาวะซึมเศร้าจากการรับมือภัยพิบัติต่อเนื่อง 2 ปี
- น้ำท่วมขัง 3 เดือน เปลี่ยนพื้นที่ชุมชนให้กลายเป็น “อ่างเก็บน้ำ”
- ถนน R3A สร้างโดยไม่รับฟังชุมชน — คุยแต่เรื่องเวนคืน
- น้ำเอ่อตามแนวถนน ชุมชนขาดความรู้เรื่องสิทธิผังเมือง
- ภัยแล้งในเขตน้ำน้อย — สลับกับน้ำท่วมตามฤดูกาล
- น้ำป่าไหลหลาก — เสียชีวิต 5 ราย
- คนไร้สถานะทางทะเบียน — ไม่สามารถรับการช่วยเหลือจากรัฐได้
- นโยบายเยียวยาไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตชุมชนบนพื้นที่สูง
- อุโมงค์รถไฟ-สถานีดอยหลวง เปลี่ยนเส้นทางน้ำ ผลผลิตยางพาราเสียหาย
- ดินทรุด ท่อประปาชาวเขาแตกไม่ได้รับการแก้ไข
- ต้องการการประสานความร่วมมือทุกภาคส่วนระดับอำเภอ
- เสนอผังเมือง+ผังอาชีพให้สัมพันธ์กัน เพื่อสร้างรายได้ที่ปลอดภัย
- ต้นน้ำลาว-น้ำหลากป่า เกิดจากการทำลายพื้นที่ป่าต้นน้ำ
- ยางตาย ทุเรียน-แงะตาย จากน้ำท่วมซ้ำซาก
- ทางรถไฟ(ห้วยซ้อ) กั้นทางน้ำ ไม่มีประชาพิจารณ์จากชาวบ้าน
- เขื่อนปากแบง — ปัญหาระหว่างประเทศ จีนจัดการน้ำโขงฝ่ายเดียว
- ฝายคอนกรีตไม่มีประตูน้ำ ทำให้น้ำไม่ไหลตามธรรมชาติ
- สารปนเปื้อนแม่น้ำกก — ประชาชนต้องซื้อน้ำกิน-น้ำใช้เอง
- บ้านจัดสรรสร้างขวางทางน้ำ ลำเหมืองดั้งเดิมหายไป
- น้ำโขงหนุน ท่วมขัง ต.สถาน อ.เชียงของ — ชุมชนปรับตัวปลูกพืชระยะสั้น
- ประชากรแฝงเพิ่ม ขยะเพิ่ม — ไม่มีจุดทิ้งขยะเพียงพอ
- การสร้างรถไฟขวางทางน้ำ — ชุมชนต้องติดตามและมีส่วนร่วมชี้จุด
- รัฐช่วยได้แค่ 30 ครัวเรือน จากที่เสียหายจริง 615 ครัวเรือน
ภาพรวมการขับเคลื่อนที่ผ่านมา
สิ่งที่ทำแล้ว และช่องว่างที่ยังต้องเติม
- สำนักงานป่าไม้ที่ 2 เชียงราย แจกพันธุ์หวายสนับสนุนการปลูกหวายในพื้นที่
- กรมการข้าวสนับสนุนเมล็ดพันธุ์ในพื้นที่น้ำท่วม อ.เทิง
- บางชุมชนเริ่มปรับตัวเองด้วยการปลูกพืชระยะสั้นหลังน้ำท่วม
- หน่วยงานส่วนใหญ่แก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า เยียวยาหลังเกิดภัย เท่านั้น
- ขาดการแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างที่ยั่งยืน
- การทำงานแยกส่วน ไม่มีกลไกบูรณาการข้ามหน่วยงาน
เป้าหมาย — อยากเห็น / อยากไปให้ถึง
ผังเมืองที่ป้องกันภัยพิบัติและสร้างโดยชุมชน
วิสัยทัศน์หลัก: จัดทำผังเมืองที่ ป้องกันผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยเปิดให้ประชาชนทุกระดับ ตั้งแต่หมู่บ้าน ตำบล อำเภอ ถึงจังหวัด มีส่วนร่วมในการออกแบบ เพื่ออนาคตที่ดีกว่าร่วมกัน รองรับความเสี่ยงแผ่นดินไหวที่อาจถึง 8.5 แมกนิจูด ในรัศมีกว่า 200 กม.
- ทำผังเมืองเชื่อมโยงทุกอำเภอ ทุกตำบล ทุกหมู่บ้าน เริ่มจากพื้นที่ต้นแบบ เช่น อ.แม่สาย
- ออกแบบโครงสร้างพื้นฐานโดยไม่ขัดขวางเส้นทางน้ำธรรมชาติ
- การมีส่วนร่วมของชุมชนในการออกแบบผังเมือง — เส้นทางน้ำ ถนน รถไฟ และพื้นที่การใช้ประโยชน์
- พื้นที่ต้นแบบการจัดการขยะระดับอำเภอ
- จัดทำแผนการจัดการภัยพิบัติ — ก่อน ระหว่าง และหลังเกิดภัย
- ส่งเสริมการจัดการป่าต้นน้ำโดยชุมชน (วนเกษตร คนอยู่กับป่า)
- ให้ความรู้เรื่องการดูแลป่าต้นน้ำและการระบายน้ำแก่ชุมชน
- จัดทำแผนชุมชน ตั้งรับ ปรับตัว เพื่อความอยู่รอด
ข้อเสนอต่อหน่วยงานระดับจังหวัด
อปท. · อำเภอ · จังหวัด | วาระจังหวัด · ยุทธศาสตร์จังหวัด
🗺 ผังเมืองและการมีส่วนร่วม
- กำหนดให้ ผังเมือง มีบทบาทในการป้องกันและบรรเทาภัยพิบัติอย่างชัดเจน
- จัดตั้งคณะทำงานร่วมระหว่างภาคประชาชนและหน่วยงานผังเมือง
- เริ่มทำผังเมืองแบบมีส่วนร่วมจากระดับตำบลหรืออำเภอนำร่อง เช่น อ.แม่สาย
- กำหนดนโยบาย ห้ามเผา ตั้งแต่ 1 มีนาคม – 30 เมษายน อย่างเป็นรูปธรรม
🌊 จัดการน้ำและระบบระบายน้ำ
- จัดการระบบระบายน้ำในพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากอย่างเป็นระบบ
- ตรวจสอบและแก้ไขโครงสร้างพื้นฐานที่ขวางทางน้ำ (ถนน รถไฟ ฝาย)
- สนับสนุนพืชทางเลือกที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ภัยพิบัติ
🗑 จัดการขยะและสิ่งแวดล้อม
- พัฒนาพื้นที่ต้นแบบการจัดการขยะระดับอำเภอที่ชุมชนมีส่วนร่วม
- ทบทวนกฎหมายจัดการขยะที่สร้างภาระให้ชุมชน ให้สอดคล้องกับความเป็นจริง
- จัดหาจุดทิ้งขยะที่เพียงพอในพื้นที่ขยายตัวของเมือง
ข้อเสนอระดับนโยบาย
กระทรวง ทบวง กรม และการเจรจาระหว่างประเทศ
- เจรจาระดับชาติในกรณีแม่น้ำโขง — เขื่อนต้นน้ำของจีนกระทบไทยโดยตรง
- สร้างกลไกเตือนภัยและแจ้งข้อมูลน้ำจากจีนที่ชัดเจนและทันเวลา
- รัฐต้องนำเทคโนโลยีมาจัดการปัญหาฝุ่นควัน PM 2.5 อย่างจริงจัง
- สภาเกษตรจังหวัด — เก็บข้อมูลผลกระทบจากการสร้างรถไฟและถนนต่อเกษตรกร
- ศูนย์ดำรงธรรม — รับเรื่องราวและประสานงานกับการรถไฟโดยตรง (ไม่ใช่ช่างก่อสร้าง)
- ประสานงานหน่วยงานเพื่อแก้ปัญหาโลหะหนักโดยใช้ความรู้หลายด้าน
- ส่งเสริมการปลูกหวายและพืชทางเลือกที่สอดคล้องกับสภาพพื้นที่
กลไกการทำงานแต่ละประเด็น
ใครทำอยู่ เพียงพอหรือไม่ และควรเพิ่มเติมใคร
โยธาธิการและผังเมือง · กรมเกษตร · พอช. · กรมที่ดิน · การรถไฟแห่งประเทศไทย · ปภ. (กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย) · สำนักงานป่าไม้ที่ 2 เชียงราย · อุทยานแห่งชาติที่ 15 · ศูนย์ดำรงธรรม
เครือข่ายสภาองค์กรชุมชน · เครือข่ายภัยพิบัติชุมชน · เครือข่ายปกป้องแม่น้ำกก สาย รวก โขง · ภาคเอกชนและชุมชนในพื้นที่
ข้อสังเกต: หน่วยงานมีอยู่หลากหลายแต่ ขาดกลไกบูรณาการที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลาง ควรพัฒนาระบบข้อมูลภัยพิบัติระดับตำบลที่ชุมชนเป็นเจ้าของ และสร้าง คณะทำงานร่วมระหว่างภาคประชาชน-ราชการ เพื่อออกแบบผังเมืองและแผนจัดการภัยพิบัติจากล่างขึ้นบน
Leave a Reply